Kradzież tożsamości: zastrzeżenie PESEL, zgłoszenie i co zrobić z cudzym długiem

Zgubiony dowód osobisty, wyłudzone zdjęcie dokumentu, telefon z banku o kredycie, którego nie brałeś, albo profil w mediach społecznościowych z Twoim zdjęciem i nazwiskiem. Polskie prawo nie używa pojęcia „kradzież tożsamości” jako nazwy jednego przestępstwa, ale daje kilka narzędzi, które pomagają ograniczyć skutki. Ten tekst opisuje je w kolejności, w jakiej zwykle warto z nich skorzystać.

Krok 1: zastrzeż numer PESEL

Rejestr zastrzeżeń numerów PESEL prowadzi minister właściwy do spraw informatyzacji w celu zapobiegania negatywnym konsekwencjom nieuprawnionego wykorzystania danych osobowych (art. 23a ust. 1 ustawy o ewidencji ludności). Zastrzec numer może osoba pełnoletnia, a zastrzeżenie i jego cofnięcie są nieodpłatne (art. 23e ust. 1).

Zastrzeżenia dokonuje się (art. 23e ust. 2 i art. 23f ust. 1):

• przez internet, w usłudze elektronicznej ministra po uwierzytelnieniu, na przykład w aplikacji mObywatel lub przez profil zaufany;
• osobiście w dowolnej gminie, na papierowym wniosku z własnoręcznym podpisem;
• w banku krajowym, spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej lub placówce operatora wyznaczonego (poczty) na wniosek składany osobiście, a w banku i kasie także przez ich system teleinformatyczny po uwierzytelnieniu, o ile dany podmiot udostępnia taką możliwość. Ustawa pozwala tym podmiotom to robić, ale ich do tego nie zobowiązuje.

Jeżeli zgłaszasz utratę dowodu osobistego albo podejrzenie nieuprawnionego wykorzystania danych w trybie ustawy o dowodach osobistych, numer PESEL zostaje zastrzeżony z urzędu (art. 23g ust. 1 pkt 1 ustawy o ewidencji ludności). Zastrzeżenie można później cofnąć. Cofnięcie czasowe, z podaniem chwili ponownego zastrzeżenia, jest możliwe tylko w usłudze elektronicznej ministra, na przykład na czas podpisania umowy kredytu (art. 23d ust. 3 w związku z art. 23e ust. 2 pkt 1).

Zastrzeżenie można nieodpłatnie zweryfikować w usłudze elektronicznej ministra po uwierzytelnieniu, podając numer PESEL oraz serię i numer ostatniego dowodu osobistego lub paszportu zapisanych w rejestrze PESEL (art. 23j). Ty możesz też zobaczyć, kiedy weryfikowano zastrzeżenie Twojego numeru, a gdy weryfikacja odbyła się w imieniu innego podmiotu, także oznaczenie tego podmiotu (art. 23l). To może pomóc zauważyć, że ktoś próbuje zawrzeć umowę na Twoje dane.

Krok 2: unieważnij dowód osobisty

Utratę dowodu osobistego zgłasza się niezwłocznie, osobiście w dowolnej gminie, a przez internet w usłudze elektronicznej ministra po uwierzytelnieniu (art. 47 ust. 1 i 3a ustawy o dowodach osobistych). Gdy dowód został utracony w wyniku przestępstwa i zgłaszasz to Policji, zgłoszenie w gminie nie jest wymagane (art. 47 ust. 9).

Jeśli dokument nadal masz, ale podejrzewasz, że ktoś wykorzystuje Twoje dane, możesz osobiście zgłosić to w dowolnej gminie, na specjalnym formularzu, w celu unieważnienia dowodu (art. 48a ust. 1 i 2). Po unieważnieniu dowodu na skutek takiego zgłoszenia numer PESEL zostaje zastrzeżony z urzędu (art. 23g ust. 1 pkt 1 ustawy o ewidencji ludności). Gdy kradzież dowodu zgłaszasz tylko na Policji, dla pewności zastrzeż numer także samodzielnie.

Krok 3: zawiadom o przestępstwie

Kilka przepisów Kodeksu karnego może mieć zastosowanie, zależnie od tego, co zrobił sprawca:

• Podszywanie się pod inną osobę (art. 190a § 2 KK). Przestępstwo popełnia ten, kto, podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, inne jej dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, i przez to wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą. Grozi za nie kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego (art. 190a § 4 KK).
• Posługiwanie się cudzym dokumentem tożsamości (art. 275 § 1 KK). Karze podlega ten, kto posługuje się dokumentem stwierdzającym tożsamość innej osoby albo taki dokument kradnie lub przywłaszcza.

Gdy sprawca na przykład wyłudził kredyt, w grę mogą wchodzić także inne przepisy. Kwalifikację czynu ustala organ prowadzący postępowanie. Zawiadomienie złóż na Policji albo w prokuraturze i, jeśli chodzi o czyn z art. 190a § 2, zaznacz wprost, że wnosisz o ściganie. Więcej o wniosku o ściganie i jego cofnięciu piszemy w tekście Uporczywe nękanie (art. 190a KK).

Kredyt na Twoje dane: co daje zastrzeżenie

Zastrzeżenie PESEL ma konkretne skutki dla instytucji finansowych:

• Banki przed zawarciem z konsumentem umowy rachunku oszczędnościowego lub oszczędnościowo-rozliczeniowego, umowy o usługę płatniczą przewidującej możliwość kredytu lub pożyczki, kredytu, pożyczki albo leasingu oraz przed zmianą umowy kredytu, pożyczki lub leasingu zwiększającą zadłużenie sprawdzają, czy numer PESEL konsumenta jest zastrzeżony (art. 105d ust. 1 Prawa bankowego). Jeżeli w chwili zawarcia umowy numer był zastrzeżony, bank nie może domagać się od konsumenta zaspokojenia roszczenia z tej umowy ani sprzedać wierzytelności (art. 105d ust. 3).
• Kredytodawcy udzielający kredytu konsumenckiego mają analogiczny obowiązek weryfikacji i analogiczny zakaz dochodzenia roszczeń, gdy numer był zastrzeżony w chwili zawarcia umowy (art. 9b ust. 1 i 2 ustawy o kredycie konsumenckim). Ustawa przewiduje od tego wąski wyjątek: ust. 1 i 2 nie stosuje się, gdy łącznie są spełnione trzy warunki, między innymi kredyt służy rozliczeniu ze sprzedawcą lub usługodawcą, jest udzielany na odległość z uwierzytelnieniem konsumenta, a udziela się go w ramach umowy o charakterze ciągłym z limitem zobowiązań do wysokości minimalnego wynagrodzenia (art. 9b ust. 3).
• Wypłaty gotówki w placówce banku. Gdy wypłata gotówkowa w placówce powoduje, że suma wypłat gotówkowych konsumenta w danym dniu we wszystkich placówkach danego banku przekracza trzykrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę, bank sprawdza zastrzeżenie, a jeśli numer jest zastrzeżony, wstrzymuje wypłatę na 12 godzin od złożenia dyspozycji, nawet gdy zastrzeżenie zostanie w tym czasie cofnięte (art. 105d ust. 2 Prawa bankowego).

Ochrona działa tylko wtedy, gdy numer był zastrzeżony w chwili zawarcia umowy. Przepisy przewidują też wyjątek na wypadek awarii rejestru: gdy po ponownej nieudanej próbie weryfikacji bank lub kredytodawca zawrze umowę z zachowaniem należytej staranności przy weryfikacji tożsamości, a niedostępność rejestru trwała dłużej niż 15 minut (nie licząc niedostępności planowanej, ogłoszonej w BIP), zakaz dochodzenia roszczeń nie obowiązuje (art. 105d ust. 5 i 6 Prawa bankowego, art. 9b ust. 5 i 6 ustawy o kredycie konsumenckim).

Gdy dług już powstał

Jeśli umowę zawarto, zanim zastrzegłeś numer, przepisy o zastrzeżeniu nie zwalniają Cię z niej automatycznie. Nie oznacza to jednak, że odpowiadasz za cudzą umowę. W sporze cywilnym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne (art. 6 Kodeksu cywilnego). To wierzyciel, który twierdzi, że zawarłeś z nim umowę, musi to wykazać.

W praktyce warto:

1. Złożyć reklamację lub pisemne zastrzeżenie u wierzyciela, z informacją, że umowy nie zawierałeś, i z kopią zawiadomienia o przestępstwie.
2. Pilnować korespondencji z sądu. Jeżeli dostaniesz nakaz zapłaty, możesz go zaskarżyć: od nakazu wydanego w postępowaniu upominawczym wnosi się sprzeciw (art. 505 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego), a od nakazu w postępowaniu nakazowym zarzuty (art. 493 § 1). Termin jest krótki i liczy się od doręczenia, a dokładne informacje, w tym o właściwym środku, zawiera pouczenie dołączone do nakazu.
3. Skontaktować się z adwokatem lub radcą prawnym, zwłaszcza gdy sprawa trafiła już do sądu albo do komornika.

Fałszywy profil i wizerunek

Gdy ktoś podszywa się pod Ciebie w internecie, zachowaj adres profilu i zrzuty ekranu z datą, zanim zgłosisz go do usunięcia w serwisie. Poza ochroną karną z art. 190a § 2 KK możesz dochodzić ochrony dóbr osobistych, takich jak nazwisko i wizerunek (art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego). Opisujemy to w tekście Naruszenie dóbr osobistych.

Czy detektyw może ustalić sprawcę

Ustalenie sprawcy przestępstwa należy przede wszystkim do Policji i prokuratury, które mają uprawnienia niedostępne dla nikogo innego, na przykład żądanie danych od operatorów i banków. Detektyw ich nie ma. Nie może stosować środków i metod zastrzeżonych dla upoważnionych organów (art. 7 ustawy o usługach detektywistycznych) i ma obowiązek odmówić czynności niezgodnej z prawem (art. 11 pkt 1).

Ustawa przewiduje jednak zbieranie informacji w sprawie, w której toczy się postępowanie karne (art. 2 ust. 1 pkt 6), w formach i zakresach niezastrzeżonych dla organów państwa. Zleceniodawcą takich czynności nie może być organ prowadzący lub nadzorujący postępowanie (art. 2 ust. 2). Detektyw może więc na przykład zebrać i uporządkować informacje dostępne legalnie, a materiały przekazać pokrzywdzonemu, który przedstawi je organom lub sądowi. Jak sąd ocenia takie materiały, wyjaśnia tekst Sprawozdanie detektywa jako dowód w sądzie. Nikt nie może zagwarantować, że sprawca zostanie ustalony.

Gdy chodzi o oszustwo i zwrot pieniędzy: Wyłudzenie i oszustwo.