Niepłacenie alimentów: komornik, fundusz alimentacyjny i art. 209 KK

Wyrok jest, a pieniędzy nie ma. Drugi rodzic twierdzi, że nie pracuje, a jeździ nowym samochodem. Albo wyjechał i nie wiadomo, gdzie mieszka. Ten tekst opisuje kolejne kroki: egzekucję komorniczą, fundusz alimentacyjny, działania gminy wobec dłużnika i odpowiedzialność karną. Na końcu wyjaśniamy, co w takiej sprawie może, a czego nie może detektyw.

Punkt wyjścia: tytuł wykonawczy

Wszystkie opisane niżej środki zakładają, że wysokość alimentów jest już ustalona, np. wyrokiem sądu albo ugodą sądową. Jeśli takiego dokumentu nie masz, pierwszym krokiem jest sprawa o alimenty w sądzie. Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego (art. 135 § 1 KRiO). Gdy sytuacja się zmieni, można żądać zmiany orzeczenia lub umowy o alimentach (art. 138 KRiO).

Dla wyroków zasądzających alimenty sąd nadaje klauzulę wykonalności z urzędu i z urzędu doręcza tytuł wykonawczy wierzycielowi (art. 1082 KPC). Nie musisz więc o nią osobno wnioskować.

Krok 1: wniosek do komornika

Wniosek o wszczęcie egzekucji alimentów możesz złożyć także do komornika przy sądzie właściwym dla Twojego miejsca zamieszkania, a nie tylko dla miejsca zamieszkania dłużnika (art. 1081 § 1 KPC). Egzekucja alimentów ma kilka cech, które odróżniają ją od zwykłej egzekucji długu:

• Komornik sam szuka informacji. Ma obowiązek z urzędu przeprowadzić dochodzenie w celu ustalenia zarobków, stanu majątkowego i miejsca zamieszkania dłużnika. Jeśli to nie da efektu, na wniosek komornika miejsca zamieszkania i pracy dłużnika szuka Policja (art. 1086 § 1 KPC). Dochodzenie powinno być powtarzane co najmniej co 6 miesięcy (art. 1086 § 2 KPC).
• Większa część wynagrodzenia podlega zajęciu. Przy egzekucji alimentów z wynagrodzenia za pracę (po odliczeniu m.in. składek i zaliczki na podatek) można potrącić do trzech piątych (art. 87 § 1 i § 3 pkt 1 Kodeksu pracy), a wierzytelności z rachunku bankowego podlegają egzekucji alimentów w pełnej wysokości (art. 1083 § 2 KPC).
• Brak efektów nie zamyka sprawy. Bezskuteczność egzekucji nie jest podstawą jej umorzenia (art. 1086 § 5 KPC). Postępowanie umarza się jednak, jeśli Ty przez rok od wezwania nie wykonasz czynności potrzebnej do jego dalszego prowadzenia albo przez 3 lata od zawieszenia nie zażądasz jego podjęcia.
• Praca u osoby bliskiej. Jeśli dłużnik pracuje u osoby bliskiej, ta osoba po zajęciu wynagrodzenia nie może się bronić tym, że wypłaciła je z góry ani że dłużnik pracuje za darmo lub za wynagrodzenie niższe od przeciętnego (art. 1087 KPC).

Komornik prowadzi egzekucję na podstawie informacji, które zdobędzie sam i które dostanie. Wszystko, co wiesz o pracy, majątku czy adresie dłużnika, przekaż mu na piśmie.

Krok 2: fundusz alimentacyjny

Gdy egzekucja jest bezskuteczna, możesz złożyć wniosek o świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Bezskuteczna jest egzekucja, w wyniku której w ciągu ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów (art. 2 pkt 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Za bezskuteczną uważa się też niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi przebywającemu za granicą, w szczególności z powodu braku podstawy prawnej do podjęcia czynności w jego miejscu zamieszkania albo braku możliwości wskazania przez Ciebie jego adresu za granicą.

Najważniejsze warunki z ustawy:

• Wiek uprawnionego. Świadczenie przysługuje do 18. roku życia, a gdy uprawniony uczy się w szkole lub szkole wyższej, do 25. roku życia. Przy orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności przysługuje bezterminowo (art. 9 ust. 1).
• Kryterium dochodowe. Dochód rodziny na osobę nie może przekraczać kwoty z ustawy, która co 3 lata jest waloryzowana. Aktualną kwotę ogłasza minister właściwy do spraw rodziny w „Monitorze Polskim” (art. 9 ust. 2-2f). Przy niewielkim przekroczeniu świadczenie może przysługiwać w niższej kwocie, ale nie wypłaca się go, gdy wyszłoby mniej niż 100 zł (art. 9 ust. 2a i 2b).
• Wysokość. Świadczenie odpowiada wysokości bieżąco ustalonych alimentów, ale ustawa ogranicza je do 1000 zł (art. 10 ust. 1). Rada Ministrów może tę kwotę podwyższyć rozporządzeniem (art. 14).
• Okres. Prawo do świadczenia ustala się na okres od 1 października do 30 września następnego roku (art. 2 pkt 8 i art. 18 ust. 1), więc na nowy okres składa się nowy wniosek. Gmina przyjmuje je od 1 sierpnia, a elektronicznie od 1 lipca (art. 20 ust. 3).
• Wyłączenia. Świadczenie nie przysługuje, gdy uprawniony został umieszczony w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej albo zawarł związek małżeński (art. 10 ust. 2 pkt 1 i 3).

Wniosek składasz w urzędzie gminy lub miasta właściwym dla Twojego miejsca zamieszkania, także elektronicznie (art. 15 ust. 2 i 3a). Dołączasz m.in. zaświadczenie komornika o bezskuteczności egzekucji (jeśli go nie masz, gmina sama zwróci się o nie do komornika) i odpis orzeczenia lub ugody o alimentach (art. 15 ust. 4 i 5). We wniosku oświadczasz też, że wszystkie znane Ci informacje potrzebne do egzekucji zostały przekazane komornikowi (art. 15 ust. 3 pkt 2).

Fundusz nie zwalnia dłużnika z długu. Musi on zwrócić gminie wypłacone świadczenia razem z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 27 ust. 1).

Krok 3: działania gminy wobec dłużnika

Ustawa przewiduje działania wobec samego dłużnika. Uruchamia je wniosek osoby uprawnionej po bezskutecznej egzekucji, przyznanie świadczenia z funduszu albo umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej (art. 3 ust. 1 i 5). Gmina właściwa dla miejsca zamieszkania dłużnika:

• przeprowadza z nim wywiad alimentacyjny i odbiera oświadczenie majątkowe, składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania (art. 4 ust. 1 i 2);
• przekazuje komornikowi informacje, które mają wpływ na skuteczność egzekucji (art. 5 ust. 1);
• gdy dłużnik nie może płacić z powodu braku zatrudnienia, zobowiązuje go do zarejestrowania się jako bezrobotny albo poszukujący pracy i informuje powiatowy urząd pracy (art. 5 ust. 2).

Gdy dłużnik uniemożliwia wywiad, odmawia złożenia oświadczenia majątkowego, odmawia rejestracji w urzędzie pracy albo bez uzasadnionej przyczyny odmawia prac społecznie użytecznych, gmina wszczyna postępowanie o uznanie go za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych (art. 5 ust. 3). Gdy taka decyzja stanie się ostateczna, gmina składa wniosek o ściganie z art. 209 KK oraz, jeśli z centralnej ewidencji kierowców wynika, że dłużnik ma uprawnienie do kierowania pojazdami, wnioskuje do starosty o zatrzymanie jego prawa jazdy (art. 5 ust. 3b). Decyzji nie wydaje się wobec dłużnika, który przez ostatnie 6 miesięcy płacił co miesiąc co najmniej 50% bieżących alimentów (art. 5 ust. 3a).

Gmina, która wypłacała świadczenia, przekazuje też informację o zaległości ponad 6 miesięcy do biura informacji gospodarczej (art. 8a ust. 1 pkt 1).

Kiedy niepłacenie alimentów jest przestępstwem

Art. 209 § 1 Kodeksu karnego karze tego, kto uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową, jeżeli łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Grozi za to grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Jeżeli sprawca naraża uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, grozi mu kara do lat 2 (§ 1a).

• Kto składa wniosek. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej lub organu podejmującego działania wobec dłużnika alimentacyjnego (§ 2). Gdy pokrzywdzonemu przyznano odpowiednie świadczenia rodzinne albo świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ściganie odbywa się z urzędu (§ 3).
• Spłata zaległości. Sprawca czynu z § 1 nie podlega karze, jeżeli w ciągu 30 dni od pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego zapłaci w całości zaległe alimenty (§ 4). Przy czynie z § 1a sąd w takiej sytuacji co do zasady odstępuje od wymierzenia kary (§ 5).

Przepis wymaga łącznie, by dłużnik „uchylał się” od obowiązku i by zaległości osiągnęły wskazany próg. Czy w konkretnej sprawie dłużnik się uchyla, ocenia prokurator i sąd.

Niezależnie od art. 209 KK karalne jest m.in. ukrywanie, zbywanie lub obciążanie (także pozorne) składników majątku zajętych lub zagrożonych zajęciem, jeżeli sprawca działa w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu państwowego i udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela (art. 300 § 2 KK).

Dłużnik „nie zarabia”, a żyje dostatnio

Gdy dłużnik zrezygnował z pracy albo zmienił ją na gorzej płatną, Kodeks rodzinny i opiekuńczy ma na to przepis. Jeżeli w ciągu ostatnich trzech lat przed sądowym dochodzeniem alimentów osoba już zobowiązana do alimentów bez ważnego powodu zrzekła się prawa majątkowego lub w inny sposób dopuściła do jego utraty albo jeżeli zrzekła się zatrudnienia lub zmieniła je na mniej zyskowne, sąd nie uwzględnia wynikłej stąd zmiany przy ustalaniu zakresu świadczeń alimentacyjnych (art. 136 KRiO). Pamiętaj też, że o wysokości alimentów decydują możliwości zarobkowe zobowiązanego (art. 135 § 1 KRiO), a nie tylko to, ile deklaruje.

W praktyce wszystko zależy od tego, co da się udowodnić. Sąd w sprawie o podwyższenie alimentów albo komornik w egzekucji potrzebują konkretnych informacji: gdzie dłużnik pracuje, jaką działalność prowadzi, z jakiego majątku korzysta.

Co może detektyw, a czego nie

Ustawa o usługach detektywistycznych wymienia m.in. sprawy wynikające ze stosunków prawnych dotyczących osób fizycznych oraz poszukiwanie osób ukrywających się i poszukiwanie mienia (art. 2 ust. 1 pkt 1, 4 i 5). Detektyw może więc zbierać informacje np. o tym, gdzie dłużnik faktycznie mieszka albo pracuje i z jakiego majątku korzysta. Działa jednak tylko w formach i zakresach niezastrzeżonych dla organów państwa (art. 2 ust. 1).

Granice są takie same jak w każdej innej sprawie:

• detektyw nie stosuje środków technicznych ani metod i czynności operacyjno-rozpoznawczych zastrzeżonych dla upoważnionych organów (art. 7), a informacje od organów i instytucji może uzyskiwać tylko w granicach, jakie wyznaczają inne ustawy (art. 9). Komornik ma własne uprawnienie: może żądać informacji o stanie majątkowym dłużnika m.in. od organów podatkowych, organów rentowych i banków (art. 761 § 1¹ pkt 3-5 KPC) i w egzekucji alimentów prowadzi dochodzenie z urzędu (art. 1086 § 1 KPC);
• ma obowiązek odmówić czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej (art. 11 pkt 1), więc odpada podsłuch, włamywanie się do telefonu lub konta i obserwacja, która przeradza się w nękanie.

Detektyw nie zastępuje też komornika. Nie zajmie wynagrodzenia ani rachunku i nie ściągnie pieniędzy. Ustalenia z jego sprawozdania możesz przekazać komornikowi albo wykorzystać jako jeden z dowodów w sprawie sądowej, który sąd oceni jak każdy inny. Nikt nie może zagwarantować, że ustalenia przełożą się na wyegzekwowanie alimentów. Więcej w tekstach Ustalenie majątku dłużnika, Poszukiwanie osób i mienia i Sprawozdanie detektywa jako dowód w sądzie.

Przedawnienie

Roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem lat trzech (art. 137 § 1 KRiO). Nie zwlekaj więc z egzekucją zaległych rat. Jak bieg przedawnienia wygląda w konkretnej sprawie, np. przy toczącej się egzekucji, warto sprawdzić z prawnikiem.

Lista kontrolna

1. Czy masz tytuł wykonawczy (wyrok lub ugodę z klauzulą wykonalności)?
2. Czy jest złożony wniosek do komornika, a komornik dostał na piśmie wszystko, co wiesz o pracy, majątku i adresie dłużnika?
3. Czy po dwóch miesiącach bezskutecznej egzekucji jest złożony wniosek o fundusz alimentacyjny albo wniosek o działania wobec dłużnika w swojej gminie?
4. Czy zaległość z alimentów płatnych okresowo odpowiada co najmniej 3 ratom? Wtedy możesz złożyć zawiadomienie i wniosek o ściganie z art. 209 KK.
5. Czy pilnujesz 3-letniego terminu przedawnienia zaległych rat?

Jeśli ojcostwo dziecka nie zostało ustalone, obowiązek alimentacyjny trzeba najpierw oprzeć na ustaleniu ojcostwa: Ustalenie ojcostwa.

Ogólne zasady przedawnienia roszczeń majątkowych: Przedawnienie długu.