Porwanie rodzicielskie: co to jest, art. 211 KK i jak odzyskać dziecko

Po kłótni drugi rodzic zabiera dziecko i przestaje odbierać telefon. Albo wyjeżdża z nim za granicę „na wakacje" i nie wraca. Albo po rozstaniu nie oddaje dziecka po weekendzie. Potocznie nazywa się to porwaniem rodzicielskim. Ten tekst wyjaśnia, jakie przepisy w takiej sytuacji działają, gdzie się zgłosić, jak wygląda odebranie dziecka przez sąd i kuratora oraz co może, a czego nie zrobi detektyw.

Co to właściwie jest „porwanie rodzicielskie"

To określenie potoczne. W przepisach nie ma takiego pojęcia, mówią one o uprowadzeniu lub zatrzymaniu dziecka. Sprawy dzielą się na dwa tory, które mogą toczyć się równolegle:

• karny: czy doszło do przestępstwa (art. 211 Kodeksu karnego) i zawiadomienie organów ścigania;
• rodzinny (cywilny): gdzie dziecko ma przebywać i jak je odzyskać. Rozstrzyga o tym sąd opiekuńczy, a przy wywiezieniu za granicę także konwencja haska.

Punktem wyjścia jest władza rodzicielska. Przysługuje obojgu rodzicom (art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Każde z rodziców jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania, ale o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 97 KRO). Jeśli rodzice żyją w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów z dzieckiem; gdy rodzice przedstawią zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie, pozostawia władzę obojgu (art. 107 § 1 KRO). Bez porozumienia sąd rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy, a wyjątkowo, gdy dobro dziecka za tym przemawia, może powierzyć jej wykonywanie jednemu z rodziców, ograniczając władzę drugiego do określonych obowiązków i uprawnień wobec osoby dziecka (art. 107 § 2 KRO). To, czy konkretne zachowanie rodzica jest zgodne z prawem, zależy więc m.in. od tego, czy jest orzeczenie sądu, co w nim zapisano i czy decyzja o miejscu pobytu dziecka była „istotną sprawą" wymagającą zgody drugiego rodzica. Ocenia to sąd.

Przepis karny: art. 211 KK

Kto wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru uprowadza lub zatrzymuje małoletniego poniżej 15 lat albo osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (art. 211 KK). Przepis nie obejmuje więc małoletniego, który ukończył 15 lat, chyba że jest osobą nieporadną w rozumieniu tego przepisu.

Czy rodzic może być sprawcą tego przestępstwa wobec drugiego rodzica, zależy od okoliczności, między innymi od tego, jaki zakres władzy rodzicielskiej każdemu z nich przysługuje. Tu nie zakładaj odpowiedzi z góry: to pytanie do pełnomocnika, który zna orzeczenia w Twojej sprawie.

Art. 211 KK nie zastrzega ścigania na wniosek ani z oskarżenia prywatnego. Zawiadomienie o przestępstwie składa się do prokuratora lub Policji: każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję (art. 304 § 1 KPK). Po zawiadomieniu organ wydaje postanowienie o wszczęciu albo o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego (art. 305 § 1 KPK). Przy występku zagrożonym karą do 5 lat, takim jak art. 211 KK, zwykle jest to dochodzenie, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o śledztwie (art. 325a § 2 i art. 325b § 1 pkt 1 KPK). Na odmowę wszczęcia pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie (art. 306 § 1 pkt 1 KPK). Jako pokrzywdzony możesz na swój wniosek otrzymać potwierdzenie złożenia zawiadomienia (art. 304b KPK).

Sąd opiekuńczy: odebranie dziecka

Odzyskanie dziecka od drugiego rodzica odbywa się przez sąd opiekuńczy. Co istotne:

• Który sąd. Co do zasady właściwy wyłącznie jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania dziecka, a gdy go brak, sąd miejsca pobytu dziecka i dalsze miejsca wskazane w przepisie (art. 569 § 1 KPC). Wyjątek: wniosek o powrót dziecka na podstawie konwencji haskiej rozpoznaje sąd okręgowy (opis niżej). W wypadkach nagłych sąd opiekuńczy wydaje z urzędu wszelkie potrzebne zarządzenia, nawet wobec osób spoza swojej właściwości miejscowej (art. 569 § 2 KPC). Gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia (art. 109 § 1 KRO).
• Orzeczenie. Orzeczenie co do istoty sprawy o odebranie dziecka wydaje się po rozprawie (art. 598⁴ KPC). W postanowieniu sąd określa termin, w jakim zobowiązany ma oddać dziecko (art. 598⁵ § 1 KPC).
• Gdy nie wiadomo, gdzie dziecko jest. Jeżeli miejsce pobytu dziecka nie jest znane, sąd przeprowadza dochodzenie w celu jego ustalenia i może zażądać ustalenia miejsca pobytu przez Policję (art. 598³ KPC).
• Przymusowe odebranie. Jeżeli zobowiązany nie zastosuje się do postanowienia, sąd na wniosek uprawnionego zleca kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie dziecka (art. 598⁶ KPC). Kurator jest uprawniony do odebrania dziecka od każdej osoby, u której się znajduje (art. 598⁸ KPC). Odebranie i oddanie dziecka może nastąpić tylko w obecności uprawnionego albo osoby przez niego upoważnionej (art. 598⁹ KPC). Na żądanie kuratora Policja jest zobowiązana do pomocy (art. 598¹⁰ KPC).
• Gdy dziecko jest ukrywane. Jeśli odebranie napotyka przeszkody wskutek ukrycia dziecka lub działań w celu udaremnienia wykonania orzeczenia, kurator zawiadamia prokuratora (art. 598¹¹ § 1 KPC). Jeżeli zobowiązany nie ujawnia, gdzie jest dziecko, sąd na wniosek kuratora sądowego zarządzi jego przymusowe sprowadzenie, aby złożył oświadczenie o miejscu pobytu dziecka; pod względem skutków karnych jest ono równoznaczne ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem (art. 598¹¹ § 2 KPC). Sąd na wniosek kuratora może też postanowić o przeszukaniu pomieszczeń i innych miejsc, jeżeli istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że dziecko się tam znajduje; przeszukanie wykonuje Policja (art. 598¹¹ᵃ § 1 i 2 KPC).
• Dobro dziecka. Kurator ma zachować szczególną ostrożność i uczynić wszystko, aby dziecko nie doznało krzywdy fizycznej lub moralnej. Jeśli wykonanie orzeczenia miałoby poważnie uszczerbić dobro dziecka, kurator wstrzymuje się z wykonaniem do czasu ustania zagrożenia, chyba że wstrzymanie stwarza poważniejsze zagrożenie (art. 598¹² KPC).

Ustawa przewiduje więc jeden sposób przymusowego odebrania dziecka: przez kuratora sądowego, z pomocą Policji, na podstawie postanowienia sądu. Samodzielne „odebranie" dziecka drugiemu rodzicowi bywa ryzykowne dla Twojej pozycji w sporze o władzę rodzicielską, więc przed taką decyzją omów ją z adwokatem lub radcą prawnym.

Dziecko wywiezione za granicę: konwencja haska

Gdy rodzic wywozi dziecko do innego państwa i go tam zatrzymuje, w grę wchodzi Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r. Jej celem jest zapewnienie niezwłocznego powrotu dzieci bezprawnie uprowadzonych lub zatrzymanych w jednym z umawiających się państw (art. 1 konwencji). Konwencja stosuje się do dziecka, które miało miejsce stałego pobytu w umawiającym się państwie bezpośrednio przed naruszeniem praw do opieki, i przestaje obowiązywać, gdy dziecko osiąga wiek 16 lat (art. 4 konwencji). Czy konwencja działa wobec konkretnego państwa, sprawdź przed złożeniem wniosku.

Wniosek o powrót dziecka. Osoba, która twierdzi, że dziecko zostało uprowadzone lub zatrzymane z naruszeniem prawa do opieki, może zwrócić się o pomoc do organu centralnego miejsca stałego pobytu dziecka albo organu centralnego każdego innego umawiającego się państwa (art. 8 konwencji). Wniosek zawiera m.in. dane wnioskodawcy, dziecka i osoby, co do której istnieje domniemanie, że uprowadziła lub zatrzymała dziecko, podstawy żądania powrotu oraz wszelkie dostępne informacje o miejscu przebywania dziecka. W Polsce organem centralnym jest Minister Sprawiedliwości (art. 3 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 2018 r. o wykonywaniu niektórych czynności organu centralnego w sprawach rodzinnych), a wnioskodawcę w tym postępowaniu mogą reprezentować pełnomocnicy (art. 4 tej ustawy).

Terminy i wyjątki. Jeżeli od uprowadzenia lub zatrzymania do wpłynięcia wniosku do sądu lub organu administracyjnego państwa, w którym jest dziecko, upłynął krótszy okres niż rok, ten organ zarządza niezwłoczne wydanie dziecka. Po upływie roku również zarządza wydanie, chyba że ustalono, że dziecko przystosowało się już do nowego środowiska (art. 12 konwencji). Organ państwa, w którym jest dziecko, nie jest zobowiązany zarządzić powrotu, jeżeli osoba sprzeciwiająca się powrotowi (zwykle rodzic, który dziecko zabrał) wykaże, że:

• osoba opiekująca się dzieckiem (zwykle rodzic pokrzywdzony) faktycznie nie wykonywała prawa do opieki w czasie uprowadzenia lub zatrzymania albo zgodziła się na nie lub potem wyraziła zgodę;
• istnieje poważne ryzyko, że powrót naraziłby dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w inny sposób postawiłby je w niekorzystnej sytuacji;

Organ może też odmówić powrotu, jeżeli stwierdzi, że dziecko sprzeciwia się powrotowi, a osiągnęło wiek i stopień dojrzałości, przy których właściwe jest uwzględnienie jego opinii (art. 13 konwencji).

Z tych przepisów wynika, że czas ma znaczenie: im wcześniej złożysz wniosek, tym prostsza jest sytuacja procesowa.

Postępowanie w Polsce (gdy to do Polski zostało wywiezione dziecko). Sprawy o odebranie dziecka prowadzone na podstawie konwencji haskiej należą do sądu okręgowego z siedzibą w miejscowości będącej siedzibą sądu apelacyjnego, właściwego dla miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka (art. 569¹ § 1 KPC). Sąd okręgowy orzeka w terminie sześciu tygodni od wniesienia wniosku (art. 569¹ § 2 KPC). Sądem drugiej instancji jest Sąd Apelacyjny w Warszawie (art. 518² § 1 KPC). W tych sprawach obowiązuje zastępstwo uczestników przez adwokatów lub radców prawnych, z wyjątkami wymienionymi w art. 578² § 2 KPC, m.in. dla samego wniosku o wszczęcie postępowania. Skargę kasacyjną mogą wnieść Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Dziecka lub Rzecznik Praw Obywatelskich (art. 519¹ § 2¹ i 2² KPC). Gdy sąd orzeka o odebraniu, nakazuje zapewnić powrót dziecka do państwa dotychczasowego stałego pobytu w terminie nieprzekraczającym dwóch tygodni od uprawomocnienia się postanowienia (art. 598⁵ § 2 KPC). W czasie takiego postępowania sąd nie może rozstrzygać o władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, a sprawę o władzę zawiesza z urzędu (art. 598² § 1 KPC); wyjątki określa art. 598² § 4 KPC.

Gdy dziecko ma miejsce zwykłego pobytu w państwie członkowskim Unii Europejskiej stosującym rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, Kodeks postępowania cywilnego odwołuje się dodatkowo do tego rozporządzenia (np. art. 569¹ § 1¹ KPC). W konkretnej sprawie zagranicznej, zwłaszcza gdy dziecko jest w innym państwie niż Polska, potrzebny jest pełnomocnik znający prawo tego państwa lub współpracujący z organem centralnym.

Rola detektywa

Do usług detektywistycznych należy poszukiwanie osób zaginionych lub ukrywających się (art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o usługach detektywistycznych). Detektyw może, o ile przepisy innych ustaw nie stanowią inaczej, uzyskiwać informacje od osób fizycznych, przedsiębiorców, instytucji, a także organów administracji rządowej lub samorządowej (art. 9 ustawy). Nie oznacza to, że każdy adresat musi mu odpowiedzieć. Takie informacje mogą się przydać np. do wniosku o powrót dziecka, który wymaga podania dostępnych informacji o miejscu przebywania dziecka i osoby, z którą przebywa.

Granice są jednak wyraźne:

• detektyw nie odbierze dziecka. Przymusowe odebranie należy do kuratora sądowego i Policji, na podstawie postanowienia sądu (art. 598⁶ i następne KPC);
• detektyw działa tylko w formach i w zakresach niezastrzeżonych dla organów i instytucji państwowych (art. 2 ust. 1 ustawy) i nie może stosować środków technicznych ani metod i czynności operacyjno-rozpoznawczych zastrzeżonych dla upoważnionych organów (art. 7). Granice opisuje tekst o podsłuchu, do którego odsyłam niżej;
• detektyw musi odmówić czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej (art. 11 pkt 1), zachować należytą staranność i rzetelność (art. 11 pkt 2) i kierować się etyką oraz lojalnością wobec zlecającego, tak by nie naruszyć praw i wolności innych osób (art. 6). To obowiązek starannego działania, a nie obietnica wyniku, więc uczciwa firma nie zagwarantuje, że osoba zostanie odnaleziona.

Sąd i Policja mają własne narzędzia ustalania miejsca pobytu (art. 598³ KPC), więc przed zleceniem zapytaj pełnomocnika, czy detektyw będzie w Twojej sprawie potrzebny, a nie tylko droższy. Szczegóły o poszukiwaniu osób: Poszukiwanie osób i mienia. Zakres zlecenia warto opisać w pisemnej umowie: Umowa z detektywem: lista kontrolna. Granice zbierania materiałów (lokalizatory, podsłuch): Podsłuch, lokalizator GPS, monitoring: co jest legalne.

Lista kontrolna na pierwsze dni

1. Czy dziecko jest bezpieczne? Jeśli nie, 112.
2. Czy zebrałeś dokumenty: odpis aktu urodzenia, orzeczenia sądu o władzy rodzicielskiej i kontaktach, porozumienia rodziców?
3. Czy zachowałeś dowody: wiadomości, rozmowy, informacje o planowanym wyjeździe, bilety, zdjęcie dziecka?
4. Czy złożyłeś zawiadomienie o przestępstwie i, jako pokrzywdzony, poprosiłeś o potwierdzenie jego złożenia (art. 304b KPK)?
5. Czy rozmawiałeś z adwokatem lub radcą prawnym o wniosku do sądu opiekuńczego albo, gdy dziecko jest za granicą, o wniosku do Ministra Sprawiedliwości?
6. Czy pamiętasz, że po roku od uprowadzenia lub zatrzymania (liczonym do wpłynięcia wniosku do sądu lub organu państwa, w którym jest dziecko) organ może uznać, że dziecko przystosowało się do nowego środowiska (art. 12 konwencji)? Dlatego z wnioskiem nie zwlekaj.
7. Czy nie podejmujesz samodzielnych prób odebrania dziecka, zanim omówisz je z pełnomocnikiem?

Ogólne zasady podziału władzy i kontaktów po rozstaniu rodziców: Detektyw przy rozwodzie. Który sąd na Śląsku jest właściwy w typowych sprawach: Sądy na Śląsku: który sąd jest właściwy.

Gdy dziecko nie zostało wywiezione, ale kontakty z nim są utrudniane: Utrudnianie kontaktów z dzieckiem.