Tajemnica przedsiębiorstwa i nieuczciwa konkurencja: co chroni prawo i jak dochodzić roszczeń

Lista klientów, która wyciekła do konkurenta. Były pracownik, który w nowej firmie oferuje identyczny produkt. Fałszywe informacje o Twojej firmie rozsyłane do kontrahentów. Takie sytuacje opisuje ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Ten tekst wyjaśnia, kiedy informacja jest chronioną tajemnicą przedsiębiorstwa, czego można żądać od sprawcy i gdzie w takich sprawach jest miejsce dla detektywa.

Czym jest czyn nieuczciwej konkurencji

Czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta (art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji). Ustawa wymienia przykłady (art. 3 ust. 2), m.in.:

• wprowadzające w błąd oznaczenie przedsiębiorstwa, towarów lub usług;
• naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa;
• nakłanianie do rozwiązania lub niewykonania umowy;
• naśladownictwo produktów, pomawianie lub nieuczciwe zachwalanie, utrudnianie dostępu do rynku;
• nieuczciwą lub zakazaną reklamę.

Lista jest otwarta, więc czynem nieuczciwej konkurencji może być też zachowanie, którego w niej nie ma, jeśli spełnia ogólną definicję z art. 3 ust. 1.

Kiedy informacja jest tajemnicą przedsiębiorstwa

Tajemnicą przedsiębiorstwa są informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, które spełniają łącznie dwa warunki (art. 11 ust. 2):

1. Nie są powszechnie znane osobom zwykle zajmującym się tym rodzajem informacji albo nie są dla nich łatwo dostępne, jako całość albo w szczególnym zestawieniu i zbiorze elementów.
2. Firma zadbała o poufność. Uprawniony do korzystania z informacji lub rozporządzania nimi podjął, przy zachowaniu należytej staranności, działania w celu utrzymania ich w poufności.

Drugi warunek dotyczy działań samej firmy. Jeśli firma nie podjęła żadnych działań, żeby chronić informacje (na przykład nie ograniczyła dostępu i nie zobowiązała pracowników ani kontrahentów do poufności), informacja nie spełnia definicji tajemnicy przedsiębiorstwa z art. 11 ust. 2.

Co jest naruszeniem tajemnicy

Czynem nieuczciwej konkurencji jest ujawnienie, wykorzystanie lub pozyskanie cudzych informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa (art. 11 ust. 1). Ustawa doprecyzowuje to tak:

• Pozyskanie jest czynem nieuczciwej konkurencji w szczególności wtedy, gdy następuje bez zgody uprawnionego i wynika z nieuprawnionego dostępu, przywłaszczenia albo kopiowania dokumentów, plików elektronicznych lub innych materiałów (art. 11 ust. 3).
• Wykorzystanie lub ujawnienie jest nim w szczególności wtedy, gdy następuje bez zgody uprawnionego i narusza obowiązek ograniczenia wykorzystywania lub ujawniania informacji, wynikający z ustawy, czynności prawnej (np. umowy) lub innego aktu, albo gdy robi to osoba, która sama pozyskała informacje, dokonując czynu nieuczciwej konkurencji (art. 11 ust. 4).
• Czynem nieuczciwej konkurencji jest to także wtedy, gdy ktoś wiedział lub przy należytej staranności mógł wiedzieć, że informacje pochodzą bezpośrednio lub pośrednio od kogoś, kto je wykorzystał lub ujawnił w takich okolicznościach, czyli z naruszeniem obowiązku z ust. 4 (art. 11 ust. 5). Może to dotyczyć na przykład nowego pracodawcy, który korzysta z bazy przyniesionej przez pracownika, jeśli wiedział lub mógł wiedzieć, że pracownik naruszył obowiązek poufności.

Ustawa wskazuje też, czego nie uważa się za naruszenie. Nie jest nim pozyskanie informacji w wyniku niezależnego odkrycia lub wytworzenia albo obserwacji, badania, rozłożenia na części lub testowania przedmiotu dostępnego publicznie lub posiadanego zgodnie z prawem, o ile prawo do pozyskania informacji nie było ograniczone (art. 11 ust. 7). Nie jest nim również ujawnienie, wykorzystanie ani pozyskanie takich informacji w celu ochrony uzasadnionego interesu chronionego prawem, w ramach swobody wypowiedzi albo w celu ujawnienia nieprawidłowości, uchybienia lub działania z naruszeniem prawa dla ochrony interesu publicznego. Wyjątek dotyczy też ujawnienia przedstawicielom pracowników, gdy było niezbędne dla prawidłowego wykonywania ich funkcji (art. 11 ust. 8).

Pracownik a tajemnica firmy

Pracownik jest obowiązany m.in. dbać o dobro zakładu pracy i zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę (art. 100 § 2 pkt 4 Kodeksu pracy). Osobną sprawą jest zakaz konkurencji: Kodeks pracy pozwala zawrzeć z pracownikiem odrębną umowę, w zakresie której nie może on prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy (art. 101¹ § 1 KP). Taki zakaz wynika z umowy, a nie z samej ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Wymogi takiej umowy, odszkodowanie i skutki naruszenia opisuje tekst Zakaz konkurencji: umowa, odszkodowanie i skutki naruszenia.

Czego możesz żądać w sądzie

Przedsiębiorca, którego interes został zagrożony lub naruszony czynem nieuczciwej konkurencji, może żądać (art. 18 ust. 1):

1. zaniechania niedozwolonych działań;
2. usunięcia ich skutków;
3. złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie;
4. naprawienia szkody na zasadach ogólnych;
5. wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści na zasadach ogólnych;
6. zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej lub ochroną dziedzictwa narodowego, jeżeli czyn był zawiniony.

Roszczenia przedawniają się z upływem trzech lat, a bieg przedawnienia liczy się oddzielnie dla każdego naruszenia (art. 20 ust. 1). Do roszczeń o naprawienie szkody stosuje się przepis art. 442¹ Kodeksu cywilnego o przedawnieniu roszczeń z czynów niedozwolonych (art. 20 ust. 2). Dlatego z decyzją o pozwie nie warto zwlekać.

Kiedy w grę wchodzi odpowiedzialność karna

Ustawa przewiduje też przestępstwa. Przykładowo karze grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 podlega (art. 23 ust. 1 i 2):

• ten, kto wbrew obowiązkowi wobec przedsiębiorcy ujawnia innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, jeżeli wyrządza to przedsiębiorcy poważną szkodę;
• ten, kto uzyskał taką informację bezprawnie, a potem ją ujawnia innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej.

Karze aresztu albo grzywny (to już wykroczenie, nie przestępstwo) podlega z kolei ten, kto w celu szkodzenia przedsiębiorcy rozpowszechnia nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd wiadomości o przedsiębiorstwie (art. 26 ust. 1). Ściganie przestępstw z tej ustawy następuje na wniosek pokrzywdzonego, a wykroczeń na jego żądanie (art. 27 ust. 1).

Rola detektywa

Ustawa o usługach detektywistycznych wymienia wprost sprawy wynikające ze stosunków gospodarczych dotyczące bezprawnego wykorzystywania nazw handlowych lub znaków towarowych, nieuczciwej konkurencji lub ujawnienia wiadomości stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa lub tajemnicę handlową (art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. b). Detektyw może więc zbierać informacje w takiej sprawie, ale tylko w formach i zakresach niezastrzeżonych dla organów państwa. Nie może stosować środków i metod zastrzeżonych dla upoważnionych organów (art. 7) i ma obowiązek odmówić czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej (art. 11 pkt 1).

Granica działa w obie strony. Detektyw, który dla zleceniodawcy zdobywałby cudze tajemnice przez nieuprawniony dostęp lub kopiowanie dokumentów, mógłby sam dopuścić się czynu, przed którym zleceniodawca chce się chronić. Zakres takiego zlecenia warto opisać w pisemnej umowie. Jak to zrobić, wyjaśnia tekst Umowa z detektywem: lista kontrolna, a szerzej o sprawach firmowych piszemy w tekście Wywiad gospodarczy: sprawdzenie kontrahenta.