Ustalenie ojcostwa: uznanie w urzędzie, powództwo do sądu, alimenty i rola detektywa

Dziecko ma 2 lata, a w jego akcie urodzenia w rubryce „ojciec" jest kreska. Albo wiesz, kto jest ojcem, ale on nie chce uznać dziecka i nie płaci alimentów. Albo odwrotnie: jesteś mężczyzną, który podejrzewa, że dziecko nie jest Twoje. Ten tekst wyjaśnia, jak prawo ustala ojcostwo, kto może do tego doprowadzić, jak wygląda proces, jakie są skutki i co może zrobić detektyw.

Kiedy ojcostwo ustala się samo, a kiedy trzeba je ustalić

• Dziecko urodzone w małżeństwie. Jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem trzystu dni od jego ustania lub unieważnienia, domniemywa się, że pochodzi od męża matki (art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Domniemanie obala się tylko powództwem o zaprzeczenie ojcostwa (art. 62 § 3 KRO). Mąż matki może je wytoczyć w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności (art. 63 KRO). Powództwo może wytoczyć także matka (art. 69 KRO) oraz dziecko po osiągnięciu pełnoletności (art. 70 KRO). Ten tekst dotyczy dalej drugiej sytuacji.
• Dziecko urodzone poza małżeństwem albo gdy domniemanie ojcostwa męża matki zostało obalone. Wtedy ustalenie ojcostwa może nastąpić przez uznanie albo na mocy orzeczenia sądu (art. 72 § 1 KRO). Uznanie nie może nastąpić, jeżeli toczy się sprawa o ustalenie ojcostwa (art. 72 § 2).

Uznanie ojcostwa: najprostsza droga

Uznanie następuje, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadczy przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka, a matka potwierdzi to jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny (art. 73 § 1 KRO). Kierownik USC wyjaśnia osobom składającym oświadczenia m.in. przepisy o nazwisku dziecka i różnicę między uznaniem a przysposobieniem (art. 73 § 2).

Dobrze wiedzieć:

• Gdzie jeszcze. Uznanie może nastąpić także przed sądem opiekuńczym, a za granicą przed polskim konsulem, jeżeli dotyczy dziecka, którego oboje rodzice albo jedno z nich są obywatelami polskimi (art. 73 § 4 KRO). Sąd opiekuńczy może przyjąć uznanie także wtedy, gdy nie jest właściwy według przepisów ogólnych (art. 581 § 1 KPC).
• Przed urodzeniem. Można uznać ojcostwo przed urodzeniem się dziecka już poczętego (art. 75 § 1 KRO).
• Wiek i zdolność. Oświadczenie może złożyć osoba, która ukończyła szesnaście lat i nie istnieją podstawy do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia (art. 77 § 1 KRO). Osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, może złożyć takie oświadczenie tylko przed sądem opiekuńczym (art. 77 § 2 KRO).
• Granica czasowa. Uznanie ojcostwa nie może nastąpić po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności (art. 76 § 1 KRO).
• Odmowa urzędu. Kierownik USC odmawia przyjęcia oświadczeń, jeżeli uznanie jest niedopuszczalne albo gdy powziął wątpliwość co do pochodzenia dziecka (art. 73 § 3 KRO). Wtedy uznanie może nastąpić wyłącznie przed sądem opiekuńczym właściwym ze względu na siedzibę tego urzędu (art. 581 § 2 KPC). Sąd opiekuńczy również odmawia przyjęcia oświadczeń, jeżeli uznanie jest niedopuszczalne albo poweźmie wątpliwość co do pochodzenia dziecka (art. 581 § 3 KPC).
• Gdy uznał ktoś, kto nie jest ojcem. Mężczyzna, który uznał ojcostwo, może wytoczyć powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania w terminie roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi (art. 78 § 1 KRO).

Sądowe ustalenie ojcostwa

Gdy mężczyzna nie chce uznać dziecka albo wątpliwości są zbyt duże, pozostaje powództwo.

Kto może pozwać. Sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec (art. 84 § 1 KRO). Powództwo może wytoczyć także prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego (art. 86 KRO).

Kogo się pozywa. Dziecko albo matka pozywa domniemanego ojca, a gdy ten nie żyje, kuratora ustanowionego przez sąd opiekuńczy (art. 84 § 3 KRO). Domniemany ojciec pozywa dziecko i matkę; jeżeli matka nie żyje, pozywa dziecko, a jeżeli dziecko nie żyje, kuratora ustanowionego przez sąd opiekuńczy (art. 84 § 4 KRO).

Terminy. Matka ani domniemany ojciec nie mogą wytoczyć powództwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności; jeśli dziecko zmarło przed pełnoletnością, mogą to zrobić do dnia, w którym osiągnęłoby pełnoletność (art. 84 § 2 KRO). Art. 84 § 2 KRO wprowadza ten termin tylko dla matki i domniemanego ojca; dla powództwa wytoczonego przez samo dziecko KRO takiego terminu nie przewiduje.

Domniemanie ojcostwa. Domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka niedawniej niż w trzechsetnym, a niepóźniej niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka, a w przypadku dziecka urodzonego w wyniku dawstwa partnerskiego w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji ten, kto był dawcą komórki rozrodczej (art. 85 § 1 KRO). Okoliczność, że matka w tym okresie obcowała także z innym mężczyzną, może być podstawą do obalenia domniemania tylko wtedy, gdy z okoliczności wynika, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne (art. 85 § 2 KRO).

Sąd i miejsce. Sprawy o ustalenie pochodzenia dziecka nie należą do właściwości sądów okręgowych (art. 17 pkt 1 KPC), więc co do zasady rozpoznaje je w pierwszej instancji sąd rejonowy (art. 16 § 1 KPC). Powództwo wytacza się co do zasady przed sąd właściwy dla miejsca zamieszkania pozwanego (art. 27 § 1 KPC). Powództwo o ustalenie pochodzenia dziecka i związane z tym roszczenia można ponadto wytoczyć według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej (art. 32 KPC), więc powód ma do wyboru dwa sądy. Matka i ojciec dziecka mają zdolność procesową także wtedy, gdy są ograniczeni w zdolności do czynności prawnych, jeżeli ukończyli lat szesnaście (art. 453¹ KPC).

Jak toczy się proces.

• Rozstrzygnięcia nie można oprzeć wyłącznie na uznaniu powództwa lub przyznaniu faktów (art. 431 KPC w związku z art. 458 § 1 KPC).
• Rozprawa odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej ze stron (art. 455 KPC).
• Sąd może zarządzić przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu ustalenia warunków, w których żyją i wychowują się dzieci stron (art. 434 KPC w związku z art. 458 § 1 KPC).
• Sąd może dopuścić dowód z grupowego badania krwi (art. 305 KPC). Pobranie krwi może nastąpić tylko za zgodą osoby, której krew ma być pobrana, a przy dziecku poniżej 13 lat albo osobie całkowicie ubezwłasnowolnionej za zgodą przedstawiciela ustawowego (art. 306 KPC). Kodeksy nie opisują osobno badań DNA; w sprawach wymagających wiadomości specjalnych sąd może wezwać biegłego (art. 278 § 1 KPC), a sposób przeprowadzenia dowodów innych niż wymienione w poprzedzających artykułach określa sąd (art. 309 KPC).

Gdy nie wiadomo, gdzie jest domniemany ojciec. W sprawach o ustalenie pochodzenia dziecka i o związane z tym roszczenia przewodniczący, zanim ustanowi kuratora dla pozwanego, którego miejsce pobytu nie jest znane, przeprowadza stosowne dochodzenie w celu ustalenia jego miejsca zamieszkania lub pobytu (art. 144 § 1 KPC).

Skutki ustalenia ojcostwa

• Alimenty. Rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie (art. 133 § 1 KRO). Zakres zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka i możliwości zarobkowych oraz majątkowych zobowiązanego (art. 135 § 1 KRO). Przedawniają się z upływem 3 lat roszczenia o poszczególne świadczenia alimentacyjne (art. 137 § 1 KRO). Niezaspokojone potrzeby uprawnionego z czasu przed wniesieniem powództwa o alimenty sąd uwzględnia, zasądzając odpowiednią sumę pieniężną, a w uzasadnionych wypadkach może rozłożyć ją na raty (art. 137 § 2 KRO). O egzekucji alimentów: Niepłacenie alimentów.
• Roszczenia majątkowe związane z ojcostwem. Jeżeli ojcostwo nie zostało ustalone, dziecko i matka mogą dochodzić roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem tylko jednocześnie z dochodzeniem ustalenia ojcostwa (art. 143 KRO). Ojciec niebędący mężem matki jest obowiązany przyczynić się w rozmiarze odpowiadającym okolicznościom do pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie porodu; z ważnych powodów matka może żądać udziału ojca w kosztach swego utrzymania przez czas dłuższy (art. 141 § 1 KRO); te roszczenia matki przedawniają się z upływem 3 lat od dnia porodu (art. 141 § 2).
• Nazwisko. Przy uznaniu dziecko nosi nazwisko wskazane w zgodnych oświadczeniach rodziców, składanych jednocześnie z oświadczeniami koniecznymi do uznania (art. 89 § 1 KRO). Przy sądowym ustaleniu ojcostwa sąd nadaje dziecku nazwisko w wyroku (art. 89 § 2). Do zmiany nazwiska dziecka, które w chwili uznania ukończyło trzynaście lat, potrzebna jest jego zgoda (art. 89 § 1 KRO); to samo dotyczy dziecka, które ukończyło trzynaście lat przy sądowym ustaleniu ojcostwa (art. 89 § 2 KRO). Jeżeli ojcostwa nie ustalono, dziecko nosi nazwisko matki (art. 89 § 3).
• Władza rodzicielska i kontakty. Władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom (art. 93 § 1 KRO), a jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd w wyroku ustalającym pochodzenie może orzec o jej zawieszeniu, ograniczeniu lub pozbawieniu (art. 93 § 2). Rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów (art. 113 § 1 KRO).

Rola detektywa

Usługi detektywistyczne polegają na uzyskiwaniu, przetwarzaniu i przekazywaniu informacji o osobach, przedmiotach i zdarzeniach, w szczególności w sprawach wynikających ze stosunków prawnych dotyczących osób fizycznych (art. 2 ust. 1 pkt 1) oraz przy poszukiwaniu osób zaginionych lub ukrywających się (pkt 4). W sprawie o ustalenie ojcostwa detektyw może więc pomóc ustalić, gdzie mieszka domniemany ojciec, gdy nie wiesz, jak go zawiadomić o pozwie. Pamiętaj, że w takiej sprawie przewodniczący najpierw przeprowadza dochodzenie w celu ustalenia miejsca pobytu pozwanego (art. 144 § 1 KPC), więc przed zleceniem zapytaj pełnomocnika, czy detektyw jest potrzebny.

Detektyw ma też wyraźne granice:

• nie ma uprawnień, by kogokolwiek zmusić do badania. W procesie krew pobiera biegły, do którego zwraca się sąd (art. 307 § 1 KPC), i wymaga to zgody osoby badanej (art. 306 KPC); ustawa o usługach detektywistycznych nie daje detektywowi takich uprawnień;
• nie stosuje środków technicznych ani metod i czynności operacyjno-rozpoznawczych zastrzeżonych dla upoważnionych organów (art. 7) i musi odmówić czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej (art. 11 pkt 1);
• może uzyskiwać informacje od osób, instytucji i organów tylko w granicach art. 9 (o ile przepisy innych ustaw nie stanowią inaczej), więc nikt nie musi mu odpowiadać;
• nie zastąpi sądu: o ojcostwie rozstrzyga uznanie albo wyrok.

Poszukiwanie osób opisuje tekst Poszukiwanie osób i mienia, a zakres zlecenia warto zapisać w umowie: Umowa z detektywem: lista kontrolna. Który sąd na Śląsku jest właściwy w typowych sprawach: Sądy na Śląsku: który sąd jest właściwy.

Lista kontrolna

1. Czy dziecko urodziło się w małżeństwie albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia? Wtedy co do zasady działa domniemanie ojcostwa męża matki i potrzebne jest zaprzeczenie, a nie ustalenie (art. 62 § 1 i 3 KRO). Domniemania nie stosuje się, gdy dziecko urodziło się po upływie 300 dni od orzeczenia separacji, a gdy matka zawarła już drugie małżeństwo, domniemywa się, że ojcem jest drugi mąż (art. 62 § 1 i 2 KRO).
2. Czy ojciec chce uznać dziecko? Uznanie w USC jest najprostsze, ale matka musi je potwierdzić.
3. Czy pilnujesz granicy pełnoletności dziecka? Uznanie ojcostwa (art. 76 § 1 KRO) oraz powództwo matki lub domniemanego ojca (art. 84 § 2 KRO) nie są możliwe po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności; ograniczenie to nie dotyczy powództwa wytoczonego przez samo dziecko.
4. Czy wiesz, gdzie mieszka domniemany ojciec? Jeśli nie, to wskaż w pozwie znane okoliczności; przewodniczący przeprowadza dochodzenie przed ustanowieniem kuratora (art. 144 § 1 KPC).
5. Czy pamiętasz, że dopóki ojcostwo nie jest ustalone, roszczenia majątkowe związane z ojcostwem (np. z art. 141 KRO) można dochodzić tylko razem z żądaniem ustalenia ojcostwa (art. 143 KRO)?
6. Czy omówiłeś z adwokatem lub radcą prawnym dowody i zgody na badania?