Utrudnianie kontaktów z dzieckiem: co robić, gdy rodzic nie oddaje dziecka na spotkania

Jest ustalony harmonogram spotkań z dzieckiem, a drugi rodzic raz po raz go łamie. Dziecko „jest chore", „wyjechało", „nie chce", telefon milczy, drzwi pozostają zamknięte. Albo odwrotnie: to Ty odpowiadasz za dziecko, a drugi rodzic nie przyjeżdża po nie i nie dotrzymuje ustaleń. Ten tekst wyjaśnia, co w takiej sytuacji przewiduje prawo: jakie prawa daje orzeczenie lub ugoda o kontaktach, jak działa zagrożenie sumą pieniężną, co zrobić, gdy żadnego orzeczenia jeszcze nie ma, oraz co może, a czego nie zrobi detektyw.

Prawo do kontaktów: kto je ma i co obejmują

Niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów (art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu), bezpośrednie porozumiewanie się, korespondencję i korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, także komunikacji elektronicznej (art. 113 § 2 KRO). To jednocześnie prawo i obowiązek, a nie tylko uprawnienie rodzica: ustawa mówi o prawie i obowiązku zarówno rodziców, jak i dziecka.

Jeśli dziecko przebywa stale u jednego z rodziców, sposób kontaktów drugiego z nich rodzice określają wspólnie, kierując się dobrem dziecka i biorąc pod uwagę jego rozsądne życzenia; w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy (art. 113¹ § 1 KRO). Przy rodzicach żyjących w rozłączeniu sąd może też określić sposób utrzymywania kontaktów w ramach rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej (art. 107 § 1 i 2 KRO). Przepisy o kontaktach stosuje się odpowiednio do rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej oraz innych osób, które przez dłuższy czas sprawowały pieczę nad dzieckiem (art. 113⁶ KRO).

Kontakty nie są jednak bezwarunkowe. Gdy wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy ogranicza kontakty, a może w szczególności zakazać spotykania się z dzieckiem, zakazać zabierania go poza miejsce stałego pobytu, dopuścić spotkania tylko w obecności drugiego z rodziców, opiekuna, kuratora sądowego lub innej wskazanej osoby, ograniczyć sposoby porozumiewania się na odległość albo je zakazać (art. 113² KRO). Jeśli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka lub je naruszają, sąd je zakazuje (art. 113³ KRO). To ważne, bo rodzic, który odmawia wydania dziecka, często powołuje się właśnie na dobro dziecka. Czy ma rację, ocenia sąd, a nie żadna ze stron.

Gdy jest orzeczenie lub ugoda o kontaktach

Kodeks postępowania cywilnego ma osobny tryb na wypadek, gdy kontakty ustalone orzeczeniem albo ugodą zawartą przed sądem lub mediatorem nie są wykonywane (art. 598¹⁵ i następne KPC).

1. Zagrożenie sumą pieniężną. Jeżeli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia lub ugody, sąd opiekuńczy, uwzględniając jej sytuację majątkową, zagrozi jej nakazaniem zapłaty na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku (art. 598¹⁵ § 1 KPC). Na to postanowienie przysługuje zażalenie (art. 598¹⁵ § 3 KPC).
2. Nakazanie zapłaty. Jeżeli zagrożona osoba nadal nie wypełnia swego obowiązku, sąd nakazuje jej zapłatę należnej sumy, ustalając jej wysokość stosownie do liczby naruszeń (art. 598¹⁶ § 1 KPC). Prawomocne postanowienie o nakazaniu zapłaty jest tytułem wykonawczym bez nadawania klauzuli wykonalności (art. 598¹⁶ § 4 KPC), a więc można na jego podstawie wszcząć egzekucję.
3. Zwrot wydatków. Jeżeli do kontaktu nie doszło wskutek niewykonania lub niewłaściwego wykonania obowiązków przez osobę, pod której pieczą jest dziecko, sąd przyzna uprawnionemu do kontaktu od tej osoby zwrot uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu (art. 598¹⁷ § 1 KPC). Przykładem są bilety czy rezerwacja noclegu na spotkanie, które nie doszło do skutku, jeśli to wynikało z niewykonania obowiązków. Także to postanowienie jest tytułem wykonawczym bez klauzuli (art. 598¹⁷ § 4 KPC).
4. To działa w obie strony. Gdy to osoba uprawniona do kontaktu narusza obowiązki (nie przyjeżdża, odwozi dziecko po czasie), sąd może zagrozić jej nakazaniem zapłaty na rzecz drugiego rodzica i przyznać zwrot jego wydatków (art. 598¹⁵ § 2 i art. 598¹⁷ § 2 KPC).

Warunki proceduralne, które łatwo przeoczyć:

• Postępowanie toczy się wyłącznie na wniosek, a każde kolejne postanowienie z tego oddziału (zagrożenie, nakazanie zapłaty, zwrot wydatków) też wymaga wniosku (art. 598¹⁸ § 1 KPC). Sąd nie wszczyna ich z urzędu.
• Do wniosku dołącza się odpis wykonalnego orzeczenia albo wykonalnej ugody zawartej przed sądem lub mediatorem (art. 598¹⁹ § 1 KPC). Postanowienia sądu opiekuńczego są co do zasady skuteczne i wykonalne z chwilą ogłoszenia (art. 578 § 1 KPC).
• Przed wydaniem tych postanowień sąd wysłucha uczestników postępowania (art. 598¹⁸ § 2 KPC).
• Sąd umarza postępowanie, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od uprawomocnienia ostatniego postanowienia nie wpłynął kolejny wniosek (art. 598²⁰ KPC). Gdy naruszenia trwają, nie zostawiaj więc sprawy bez ruchu.
• Przepisy tego oddziału stosuje się odpowiednio do orzeczenia, w którym sąd określił, że dziecko będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach (art. 598²² KPC).

Ograniczenie wynikające z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Wyrokiem z 22 czerwca 2022 r. (SK 3/20) Trybunał uznał, że art. 598¹⁶ § 1 w związku z art. 598¹⁵ § 1 KPC są niezgodne z art. 48 ust. 1 zdanie drugie i art. 72 ust. 3 Konstytucji w zakresie, w jakim obejmują sytuacje, w których niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków związane jest z zachowaniem dziecka, niewywołanym przez osobę, pod której pieczą to dziecko się znajduje. Trybunał uznał więc te przepisy za niezgodne z Konstytucją we wskazanym zakresie, czyli gdy niewykonanie obowiązków wiąże się z zachowaniem dziecka, którego nie wywołała osoba sprawująca pieczę. Czy tak jest w Twojej sprawie, rozstrzyga sąd, dlatego dowody mają znaczenie (niżej).

Zabezpieczenie już w orzeczeniu o kontaktach. Już w orzeczeniu o kontaktach sąd może w szczególności zobowiązać osobę uprawnioną do kontaktu lub osobę, pod której pieczą jest dziecko, do pokrycia kosztów podróży i pobytu dziecka (także osoby mu towarzyszącej), zobowiązać osobę sprawującą pieczę do złożenia kwoty na rachunek depozytowy Ministra Finansów na pokrycie wydatków uprawnionego na wypadek niewykonania lub niewłaściwego wykonania obowiązków (z wyłączeniem rodzin zastępczych i placówek), odebrać od którejś z nich przyrzeczenie określonego zachowania, a w razie uzasadnionej obawy naruszenia obowiązków zagrozić nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej (art. 582¹ § 2 i 3 KPC). Warto o tym pamiętać już na etapie wniosku o ustalenie kontaktów.

Gdy nie ma jeszcze orzeczenia ani ugody

Bez orzeczenia lub ugody nie ma czego „wykonywać", więc tryb z art. 598¹⁵ KPC się nie otwiera. Pozostaje droga o jeden krok wcześniejsza: wniosek do sądu opiekuńczego o uregulowanie kontaktów, w którym wskazujesz proponowany harmonogram (art. 113¹ § 1 i art. 107 KRO). Wniosek składa się do sądu opiekuńczego właściwego według miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć (art. 569 § 1 KPC), czyli co do zasady miejsca zamieszkania dziecka. Który sąd jest właściwy na Śląsku w typowych sprawach: Sądy na Śląsku: który sąd jest właściwy.

Co w takim postępowaniu może zrobić sąd, poza samym ustaleniem harmonogramu:

• zarządzić wywiad środowiskowy przez kuratora sądowego, w którym zbiera się informacje m.in. o warunkach wychowawczych i życiowych dziecka oraz o stosunku do niego rodziców (art. 570¹ § 1 KPC);
• zobowiązać rodziców do określonego postępowania, np. skierować ich do placówek lub specjalistów zajmujących się terapią rodzinną lub poradnictwem, wskazując sposób kontroli wykonania zarządzeń (art. 113⁴ KRO);
• zmienić swoje rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka (art. 113⁵ KRO), a w postępowaniu opiekuńczym także prawomocne postanowienie (art. 577 KPC; w trybie wykonywania kontaktów z art. 598¹⁵ i następnych art. 577 się nie stosuje, art. 598²¹ KPC).

Rozstrzygnięcie o kontaktach nie następuje, zanim rodzice nie mają możliwości złożenia oświadczeń, chyba że wysłuchanie ich byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 582 w zw. z art. 582¹ § 1 KPC).

Co przygotować, żeby sąd mógł zadziałać

Sąd ocenia dowody, które zostaną przedstawione, a może też sam zarządzić wywiad środowiskowy, więc warto zbierać:

• odpis orzeczenia lub ugody lub wykonalnej ugody zawartej przed sądem albo mediatorem (art. 598¹⁹ § 1 KPC);
• wiadomości z uzgadniania terminów: SMS-y, komunikatory, e-maile, w tym odpowiedzi odmowne lub brak odpowiedzi;
• zapis każdego naruszenia: data, godzina, miejsce, kto był obecny, co powiedziano. Notatka sporządzona od razu zwykle łatwiej odtwarza przebieg zdarzenia niż wspomnienie sprzed pół roku, choć wartość dowodową ocenia sąd;
• koszty: bilety, rezerwacje, paragony związane z przygotowaniem spotkań, które się nie odbyły (podstawa żądania z art. 598¹⁷ KPC);
• dane świadków, którzy byli przy próbie odbioru dziecka lub widzieli odmowę.

Ocena dowodów należy do sądu. Jak sąd traktuje materiały zebrane przez detektywa: Materiały detektywa jako dowód w sądzie.

Rola detektywa

W sprawach o kontakty często wystarczają korespondencja, notatki i świadkowie, dlatego detektyw nie zawsze jest potrzebny. Są jednak sytuacje, w których może pomóc:

• Zmiana adresu. Drugi rodzic wyprowadził się z dzieckiem i nie podaje nowego adresu. Poszukiwanie osób ukrywających się należy do usług detektywistycznych (art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy o usługach detektywistycznych), a detektyw może, o ile przepisy innych ustaw nie stanowią inaczej, uzyskiwać informacje od osób fizycznych, przedsiębiorców, instytucji i organów administracji (art. 9 ustawy). Nie każdy adresat musi mu jednak odpowiedzieć. Szczegóły: Poszukiwanie osób i mienia.
• Sprawdzenie faktów. Gdy drugi rodzic tłumaczy odmowę rzekomym wyjazdem lub chorobą, uzyskanie informacji, które pozwalają to zweryfikować, mieści się w usługach dotyczących stosunków prawnych osób fizycznych (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy), o ile mieści się w granicach prawa.

Granice są wyraźne:

• detektyw nie wydobędzie i nie odbierze dziecka. Przymusowe odebranie dziecka zleca kuratorowi sądowemu sąd, na wniosek uprawnionego, po wydaniu odpowiedniego postanowienia (art. 598⁶ i następne KPC). Tryb z art. 598¹⁵ i następnych KPC polega natomiast na zagrożeniu i nakazaniu zapłaty sumy pieniężnej oraz zwrocie wydatków;
• detektyw działa tylko w formach i zakresach niezastrzeżonych dla organów i instytucji państwowych (art. 2 ust. 1) i nie może stosować środków technicznych ani metod operacyjno-rozpoznawczych zastrzeżonych dla upoważnionych organów (art. 7). Granice dotyczące lokalizatorów i podsłuchu: Podsłuch, lokalizator GPS, monitoring: co jest legalne;
• detektyw musi odmówić czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej (art. 11 pkt 1), zachować należytą staranność i rzetelność (art. 11 pkt 2) oraz kierować się etyką, lojalnością wobec zlecającego i szczególną starannością, aby nie naruszyć wolności i praw człowieka i obywatela (art. 6). Ustawa wymaga należytej staranności i rzetelności, a nie określonego wyniku, więc nikt nie powinien obiecywać, że sąd uzna Twoje racje.

Zakres zlecenia warto opisać w pisemnej umowie: Umowa z detektywem: lista kontrolna.

Lista kontrolna

1. Czy masz orzeczenie albo ugodę o kontaktach i czy jest wykonalne? Jeśli nie, czy złożono już wniosek o uregulowanie kontaktów (art. 113¹ KRO)?
2. Czy dokumentujesz każde naruszenie od razu, z datą i dowodami?
3. Czy rozważono wniosek o zagrożenie sumą pieniężną (art. 598¹⁵ KPC) i, po dalszych naruszeniach, o nakazanie zapłaty (art. 598¹⁶ KPC)?
4. Czy pamiętasz, że każde kolejne postanowienie wymaga osobnego wniosku, a po sześciu miesiącach od uprawomocnienia ostatniego postanowienia bez kolejnego wniosku sąd umarza postępowanie (art. 598¹⁸ i 598²⁰ KPC)?
5. Czy do niewykonania kontaktu nie doszło przez zachowanie samego dziecka, którego rodzic nie wywołał? W tym zakresie art. 598¹⁶ § 1 w zw. z art. 598¹⁵ § 1 KPC uznano za niezgodne z Konstytucją (wyrok TK, SK 3/20).
6. Czy rozmawiasz z adwokatem lub radcą prawnym o całej strategii, w tym o zmianie rozstrzygnięcia, jeśli kontakty w obecnym kształcie nie działają (art. 113⁵ KRO)?
7. Czy detektyw jest w ogóle potrzebny, czy wystarczą korespondencja i świadkowie?

Szerzej o sporach rodziców po rozstaniu: Detektyw przy rozwodzie. Gdy drugi rodzic wywiózł dziecko albo ukrywa jego miejsce pobytu: Porwanie rodzicielskie. Gdy brakuje też płatności na dziecko: Niepłacenie alimentów.