Detektyw a szkoda ubezpieczeniowa: weryfikacja zgłoszeń i granice prawa

Sprawdzanie zgłoszonych szkód to jeden z rodzajów spraw wymienionych w ustawie o usługach detektywistycznych (art. 2 ust. 1 pkt 3). Ten tekst wyjaśnia, na czym polega taka weryfikacja, gdzie kończą się uprawnienia detektywa i co powinna wiedzieć osoba, której zgłoszenie jest sprawdzane.

Co mówi ustawa

Usługi detektywistyczne to uzyskiwanie, przetwarzanie i przekazywanie informacji o osobach, przedmiotach i zdarzeniach na podstawie umowy ze zleceniodawcą, w formach i zakresach niezastrzeżonych dla organów państwa. Wśród przykładów ustawa wymienia sprawdzanie wiarygodności informacji dotyczących szkód zgłaszanych zakładom ubezpieczeniowym (art. 2 ust. 1 pkt 3).

Przepis mówi o sprawdzaniu wiarygodności informacji, a nie o ściganiu przestępstw. Detektyw ustala fakty i przekazuje je zleceniodawcy. Ocena, czy doszło do przestępstwa, należy do organów ścigania i sądu.

Czym jest oszustwo ubezpieczeniowe

Kodeks karny zawiera osobny typ przestępstwa. Kto w celu uzyskania odszkodowania z umowy ubezpieczenia powoduje zdarzenie, które jest podstawą jego wypłaty, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (art. 298 § 1 KK). Nie podlega karze, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie zapobiegł wypłacie odszkodowania (art. 298 § 2 KK).

Art. 298 dotyczy spowodowania zdarzenia. Inne zachowania, na przykład wprowadzenie ubezpieczyciela w błąd co do przebiegu lub rozmiaru szkody, mogą być oceniane według przepisów o oszustwie. Kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd albo wyzyskanie błędu, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8 (art. 286 § 1 KK).

Rozbieżność między zgłoszeniem a ustaleniami nie oznacza sama w sobie przestępstwa. Kwalifikację prawną czynu ustala prokurator i sąd, nie detektyw ani ubezpieczyciel.

Co detektyw może zrobić

• Zbierać informacje od osób fizycznych, przedsiębiorców, instytucji i organów administracji, o ile inne ustawy nie stanowią inaczej (art. 9). Sam art. 9 nie nakłada na pytaną osobę obowiązku odpowiedzi.
• Przetwarzać dane osobowe bez zgody osoby, której dotyczą, ale wyłącznie w zakresie realizacji usługi (art. 28a).
• Przekazać zleceniodawcy sprawozdanie z materiałami dokumentującymi stan faktyczny (art. 23b ust. 2) oraz zebrane dane osobowe (art. 28b ust. 1).

Podobne pytania o granice obserwacji pojawiają się przy zwolnieniach lekarskich. Zobacz Kontrola zwolnienia lekarskiego (L4).

Czego detektywowi nie wolno

• Stosować środków technicznych, metod i czynności operacyjno-rozpoznawczych zastrzeżonych dla organów państwa (art. 7). Za wykonywanie czynności zastrzeżonych dla organów państwa grozi odpowiedzialność karna (art. 45).
• Naruszać prawa. Detektyw ma obowiązek przestrzegać przepisów i odmówić czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej (art. 11 pkt 1). Granice ochrony prywatności opisuje tekst Podsłuch, lokalizator, monitoring: granice prawa.
• Przekazywać informacji bez sprawdzenia. Ustawa wymaga należytej staranności i rzetelności, a zwłaszcza sprawdzenia zgodności uzyskanych informacji z prawdą (art. 11 pkt 2).

Detektyw ma też kierować się zasadami etyki, lojalnością wobec zleceniodawcy i szczególną starannością, aby nie naruszyć wolności i praw człowieka i obywatela (art. 6).

Gdy toczy się już postępowanie karne

Jeżeli z treści umowy wynika, że może się ona wiązać ze sprawą, w której toczy się postępowanie karne lub karne skarbowe, firma detektywistyczna musi niezwłocznie powiadomić na piśmie organ prowadzący to postępowanie o zawarciu umowy (art. 25). Za niewykonanie tego obowiązku grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 44).

Jeśli to Twoje zgłoszenie jest sprawdzane

• Możesz poprosić o licencję. Detektyw podczas czynności ma przy sobie licencję i okazuje ją na żądanie osoby, której czynności dotyczą, tak aby można było zanotować jego imię i nazwisko oraz organ, który ją wydał (art. 10).
• Nie musisz odpowiadać detektywowi na podstawie art. 9: przepis daje mu prawo pytać, ale nie nakłada obowiązku odpowiedzi. Osobną kwestią są ewentualne obowiązki wobec ubezpieczyciela wynikające z umowy ubezpieczenia.
• Prawa z RODO są ograniczone. Do danych zebranych przez detektywa nie stosuje się art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 15 ust. 1 lit. a, c i g RODO (art. 28c), więc część obowiązków informacyjnych i część uprawnień dostępowych nie obowiązuje. Pozostałe przepisy RODO, w tym pozostałe uprawnienia z art. 15, nadal mają zastosowanie. Firma detektywistyczna ma obowiązek poinformować o tych ograniczeniach na swojej stronie internetowej albo w miejscu prowadzenia działalności (art. 28d).
• Tajemnica detektywa. Detektyw ma obowiązek zachować w tajemnicy źródła informacji i okoliczności sprawy, także po zakończeniu czynności (art. 12 ust. 1 i 2). Może zostać z niej zwolniony na zasadach Kodeksu postępowania karnego (art. 12 ust. 3).
• Jeśli ktoś wykonuje usługi detektywistyczne bez wymaganego wpisu do rejestru (art. 46) albo wykonuje czynności zastrzeżone dla organów państwa (art. 45), możesz zawiadomić Policję lub prokuraturę. W sprawie danych osobowych właściwy jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych.

Jeśli jesteś zleceniodawcą

Zleceniodawcą może być ubezpieczyciel, ale też na przykład firma, która chce sprawdzić okoliczności szkody zgłoszonej z jej polisy. Niezależnie od tego:

1. Umowa z firmą detektywistyczną ma formę pisemną (art. 23 ust. 1 pkt 2). Zakres czynności, termin i sposób rozliczenia warto w niej określić. Szczegóły w tekście Umowa z detektywem: lista kontrolna.
2. Firma może zażądać od Ciebie dokumentów, w tym potwierdzenia tożsamości, potrzebnych do oceny, czy zlecenie jest zgodne z art. 6 i 11 (art. 25b).
3. Sprawozdanie detektywa sąd ocenia jak inne dowody, według własnego przekonania (zasada swobodnej oceny dowodów), a nie według z góry ustalonej mocy. Więcej w tekście Sprawozdanie detektywa jako dowód w sądzie.

Czego tu nie rozstrzygamy

Nie opisujemy zasad likwidacji szkód, terminów wypłaty ani praw ubezpieczonego wobec zakładu ubezpieczeń. Reguluje je Kodeks cywilny, odrębne ustawy o ubezpieczeniach i warunki konkretnej umowy. W sporze z ubezpieczycielem warto skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym albo sprawdzić, czy sprawą może zająć się Rzecznik Finansowy.