Wyłudzenie i oszustwo: kiedy to przestępstwo, jak je zgłosić i dochodzić zwrotu

Ktoś namówił Cię do przelewu za towar, którego nie wysłał, wyłudził zaliczkę na usługę, której nie wykonał, albo złożył w banku sfałszowane dokumenty. W mowie potocznej to „wyłudzenie". Kodeks karny nie ma jednego przestępstwa o tej nazwie: za podobnymi zachowaniami stoją różne przepisy, a od wyboru właściwego zależą kara, tryb ścigania i to, co możesz zrobić jako pokrzywdzony. Ten tekst pomaga to uporządkować i wskazuje, jak zgłosić sprawę oraz jak dochodzić zwrotu pieniędzy.

Wyłudzenie to nie jeden przepis

Najczęściej w grę wchodzą cztery przepisy Kodeksu karnego.

Kilka zastrzeżeń, które zmieniają ocenę sprawy:

• Wartość szkody. W wypadku mniejszej wagi oszustwo (art. 286 § 3) jest zagrożone grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Gdy mienie przekracza 200 000 zł (mienie znacznej wartości, art. 115 § 5), art. 294 § 1 przewiduje karę od roku do lat 10 za m.in. oszustwo (art. 286 § 1 i 2) i oszustwo komputerowe (art. 287 § 1).
• Osoba najbliższa. Jeśli oszustwo popełniono na szkodę osoby najbliższej (małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo i inne osoby z art. 115 § 11), ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego (art. 286 § 4, a przy oszustwie komputerowym art. 287 § 3). Gdy sprawca nie jest osobą najbliższą, ściganie następuje z urzędu, więc sama chęć wycofania zawiadomienia nie obliguje organu do zakończenia postępowania.
• Zdarzenie spowodowane celowo a zawyżona szkoda. Art. 298 dotyczy spowodowania zdarzenia. Zawyżenie rozmiaru lub okoliczności szkody, która naprawdę wystąpiła, nie jest opisane w art. 298. Jaki przepis wchodzi w grę (np. art. 286), ocenia prokurator i sąd. To rozróżnienie opisujemy w tekście Detektyw a szkoda ubezpieczeniowa.
• Dobrowolna rezygnacja. Art. 297 § 3 i art. 298 § 2 przewidują, że nie podlega karze, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie zapobiegł wykorzystaniu wsparcia finansowego albo wypłacie odszkodowania (a w art. 297 § 3 także kto zaspokoił roszczenia pokrzywdzonego). To przepisy o sprawcy, nie o pokrzywdzonym.
• Kwalifikacja. To, czy konkretne zachowanie jest oszustwem, nieudaną umową czy zwykłym sporem o wykonanie zobowiązania, ocenia prokurator i sąd. Sam fakt, że druga strona nie zapłaciła albo nie dostarczyła towaru, nie przesądza o przestępstwie.

Jeśli sprawca posłużył się cudzymi danymi, zobacz też: Kradzież tożsamości: zastrzeżenie PESEL i cudzy kredyt.

Krok 1: zabezpiecz dowody

Zanim cokolwiek zgłosisz, zbierz to, co istnieje teraz i może zniknąć:

• korespondencję w całości (e-maile z nagłówkami, wiadomości z komunikatorów i portali ogłoszeniowych, SMS-y), ze zrzutami ekranu zawierającymi datę i adres strony;
• ogłoszenie lub stronę sklepu, na której złożono ofertę, wraz z adresem URL, nazwą konta sprzedawcy i numerem telefonu;
• dowody płatności: potwierdzenia przelewów, numer rachunku odbiorcy, kwotę, datę i godzinę;
• umowę, fakturę lub regulamin, jeśli były;
• numery telefonów, z których dzwoniono, i krótką notatkę z rozmowy sporządzoną od razu (kto, kiedy, co mówił, o co prosił).

Nie kasuj rozmów ani aplikacji i nie odpowiadaj sprawcy groźbami. Nie wchodź też na cudze konta ani nie włamuj się do urządzeń sprawcy, nawet jeśli masz hasło lub podejrzenia, bo samo uzyskanie nieuprawnionego dostępu może być przestępstwem (np. art. 267 KK).

Krok 2: zgłoś sprawę

Zawiadomienie o przestępstwie. Każdy, kto dowiedział się o przestępstwie ściganym z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić prokuratora lub Policję (art. 304 § 1 KPK). Zawiadomienie możesz złożyć ustnie, a wtedy sporządza się wspólny protokół z jego przyjęcia i przesłuchania zawiadamiającego jako świadka (art. 304a). Jako pokrzywdzony możesz poprosić o potwierdzenie złożenia zawiadomienia, a organ ma obowiązek o tym prawie pouczyć (art. 304b). W zawiadomieniu opisz, kto, kiedy i w jaki sposób Cię zwiódł, ile straciłeś, i załącz zebrane dowody. Numery rachunków, adresy stron i dane konta sprawcy bywają dla organów ścigania punktem wyjścia, więc wpisz je dokładnie.

Co dzieje się dalej. Po otrzymaniu zawiadomienia organ wydaje postanowienie o wszczęciu albo o odmowie wszczęcia śledztwa lub dochodzenia (art. 305 § 1 w zw. z art. 325a § 2). Oszustwo, w którym szkoda nie przekracza 200 000 zł, zwykle bada się w formie dochodzenia prowadzonego przez Policję (art. 325b § 1 pkt 3). Jeśli zachodzi potrzeba, może najpierw zażądać uzupełnienia danych albo sprawdzić fakty, i wtedy postanowienie wydaje najpóźniej w ciągu 30 dni od otrzymania zawiadomienia (art. 307 § 1). Zawiadamia się Ciebie o wszczęciu, odmowie wszczęcia albo umorzeniu, z pouczeniem o przysługujących uprawnieniach (art. 305 § 4).

Bank. Poinformuj o sprawie bank, w którym masz rachunek lub kartę, i dowiedz się, jak złożyć reklamację. Czy i kiedy bank zwraca środki, wynika z przepisów i umowy, a nie z tego tekstu.

Krok 3: gdy postępowanie zostanie umorzone albo odmówiono jego wszczęcia

Jako pokrzywdzony nie jesteś bez narzędzi:

• na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa przysługuje Ci zażalenie (art. 306 § 1 pkt 1), a na postanowienie o umorzeniu śledztwa zażalenie przysługuje stronom (art. 306 § 1a pkt 1), w tym pokrzywdzonemu, który w postępowaniu przygotowawczym jest stroną (art. 299 § 1). Jako osoba uprawniona do zażalenia możesz przejrzeć akta (art. 306 § 1b). Termin wynosi 7 dni od doręczenia postanowienia (art. 460 w zw. z art. 100 § 4). Zażalenie na postanowienie prokuratora rozpoznaje co do zasady sąd (art. 465 § 2), a na postanowienie wydane przez Policję prokurator sprawujący nadzór nad postępowaniem (art. 465 § 3). Pouczenie w postanowieniu wskazuje, gdzie je złożyć;
• jeśli nie zostaniesz powiadomiony o wszczęciu albo odmowie wszczęcia śledztwa w ciągu 6 tygodni od zawiadomienia, możesz wnieść zażalenie do prokuratora nadrzędnego (art. 306 § 3);
• gdy sąd uchyli umorzenie lub odmowę wszczęcia, wskazuje powody i okoliczności do wyjaśnienia, a te wskazania wiążą organ prowadzący postępowanie (art. 330 § 1). Jeśli organ nadal nie widzi podstaw do aktu oskarżenia, wydaje kolejne postanowienie, które można zaskarżyć tylko do prokuratora nadrzędnego (art. 330 § 2);
• pokrzywdzony, który co najmniej dwukrotnie wykorzystał uprawnienia z art. 306 § 1 lub 1a, w tym zaskarżył postanowienie utrzymane w mocy przez prokuratora nadrzędnego, może w ciągu miesiąca od doręczenia zawiadomienia o utrzymaniu postanowienia w mocy sam wnieść akt oskarżenia do sądu (art. 330 § 2 zdanie trzecie i art. 55 § 1 KPK). Akt oskarżenia musi być sporządzony i podpisany przez adwokata lub radcę prawnego (art. 55 § 2).

To ścieżka wymagająca pełnomocnika i dokładnego pilnowania terminów, więc skonsultuj ją z adwokatem lub radcą prawnym, zanim upłynie termin na zażalenie.

Krok 4: dochodź zwrotu pieniędzy

Postępowanie karne i cywilne to dwie różne drogi, które można prowadzić równolegle.

W procesie karnym. Jeśli sprawca zostanie skazany, sąd na Twój wniosek orzeka obowiązek naprawienia w całości lub w części wyrządzonej przestępstwem szkody (art. 46 § 1 KK). Wniosek możesz złożyć aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (art. 49a § 1 KPK). Orzeczenie takiego obowiązku nie stoi na przeszkodzie dochodzeniu niezaspokojonej części roszczenia w drodze postępowania cywilnego (art. 46 § 3 KK). Sąd może też uwzględnić, że sprawca dobrowolnie naprawił szkodę: przy naprawieniu jej w całości art. 295 § 1 pozwala na nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpienie od jej wymierzenia, przy naprawieniu w znacznej części art. 295 § 2 pozwala na nadzwyczajne złagodzenie. Dotyczy to m.in. oszustwa (art. 286) i oszustwa komputerowego (art. 287).

W procesie cywilnym. Zwrotu można dochodzić na kilku podstawach:

• odszkodowanie za szkodę wyrządzoną z winy (art. 415 KC);
• bezpodstawne wzbogacenie: kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, jest obowiązany do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości (art. 405 KC);
• uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wywołanego podstępnie przez drugą stronę (art. 86 § 1 KC). Oświadczenie o uchyleniu składa się drugiej stronie na piśmie, a uprawnienie wygasa po roku od wykrycia błędu (art. 88 § 1 i 2 KC).

Przedawnienie roszczenia odszkodowawczego. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym (art. 415 KC) przedawnia się po trzech latach od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż po dziesięciu latach od zdarzenia (art. 442¹ § 1 KC). Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, termin wynosi 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa (art. 442¹ § 2). Roszczenie o zwrot z bezpodstawnego wzbogacenia ma własny termin, a na uchylenie się od skutków oświadczenia woli jest rok od wykrycia błędu (art. 88 § 2). Ogólne zasady biegu terminów opisujemy w tekście Przedawnienie długu.

Przedawnienie karalności. Osobno ustaje karalność samego przestępstwa, co do zasady po upływie terminów z art. 101 § 1 pkt 2a, 3 i 4. Jeśli w tym czasie wszczęto postępowanie, terminy ulegają wydłużeniu (art. 102). Dla oszustwa z art. 286 § 1, zagrożonego karą powyżej 5 lat, wynosi 15 lat, dla przestępstw z art. 287 § 1, 297 § 1 i 298 § 1 (górna granica 5 lat) 10 lat, a dla oszustwa w wypadku mniejszej wagi 5 lat (art. 101 § 1 pkt 2a, 3 i 4). Termin liczy się od popełnienia czynu, a gdy dokonanie przestępstwa zależy od skutku, od jego nastąpienia (art. 101 § 3). Przy takiej rozpiętości nie odkładaj zgłoszenia, bo dowody i ślady cyfrowe starzeją się szybciej niż terminy.

Rola detektywa

Do usług detektywistycznych należą m.in. sprawy ze stosunków prawnych dotyczących osób fizycznych (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o usługach detektywistycznych), sprawy ze stosunków gospodarczych dotyczące wykonania zobowiązań majątkowych, zdolności płatniczych lub wiarygodności (pkt 2 lit. a), sprawdzanie wiarygodności informacji dotyczących szkód zgłaszanych zakładom ubezpieczeń (pkt 3), poszukiwanie osób zaginionych lub ukrywających się (pkt 4), poszukiwanie mienia (pkt 5) oraz zbieranie informacji w sprawie, w której toczy się postępowanie karne (pkt 6).

Detektyw może np. uporządkować i udokumentować publicznie dostępne informacje o kontrahencie, sprawdzić, czy firma figuruje w jawnych rejestrach, albo pomóc w poszukiwaniu mienia czy osoby ukrywającej się. Zakres każdej usługi wynika z umowy i z art. 2 ust. 1. Zleceniodawcą czynności z pkt 6 nie mogą być organy prowadzące ani nadzorujące postępowanie (art. 2 ust. 2).

Granice są wyraźne:

• detektyw działa w formach i zakresach niezastrzeżonych dla organów państwa (art. 2 ust. 1) i nie może stosować środków technicznych ani metod operacyjno-rozpoznawczych zastrzeżonych dla upoważnionych organów (art. 7);
• może, o ile przepisy innych ustaw nie stanowią inaczej, uzyskiwać informacje od osób, instytucji i organów (art. 9), ale przepis daje mu prawo o nie prosić i nie nakłada na nikogo obowiązku ich udzielenia;
• musi odmówić czynności niezgodnej z prawem lub nieetycznej (art. 11 pkt 1);
• nie zastąpi Policji, prokuratury ani sądu, a rzetelna firma nie obiecuje, że ustali sprawcę ani odzyska pieniądze. Takie obietnice są sygnałem ostrzegawczym, bo pokrzywdzeni oszustwem bywają celem kolejnych oszustów oferujących „odzyskanie środków".

Więcej: Co wolno detektywowi, Poszukiwanie osób i mienia, Jak rozpoznać nieuczciwe biuro detektywistyczne. Zebrane materiały to jeden z dowodów, które ocenia sąd: Sprawozdanie detektywa jako dowód w sądzie. Zanim zawrzesz umowę, przejdź listę: Umowa z detektywem.

Lista kontrolna

1. Czy zabezpieczyłeś korespondencję, ogłoszenie, dowody płatności, numer rachunku i numery telefonów, zanim zostaną usunięte?
2. Czy powiadomiłeś bank i zapytałeś o procedurę reklamacji?
3. Czy złożyłeś zawiadomienie o przestępstwie i poprosiłeś o potwierdzenie jego złożenia?
4. Czy pilnujesz terminów: 6 tygodni na brak informacji o wszczęciu, 7 dni na zażalenie od doręczenia postanowienia?
5. Czy złożyłeś wniosek o naprawienie szkody w procesie karnym albo rozważasz powództwo cywilne?
6. Czy sprawdzasz każdą ofertę „odzyskania pieniędzy" i nie płacisz z góry nikomu, kto obiecuje wynik?